آموزش ابتدایی
تحول نو در رشد ابتدایی
صفحه نخست            پروفایل مدیر سایت            پست الکترونیک   
پنجشنبه ٢۸ آبان ۱۳٩٤ :: ۸:۳٠ ‎ب.ظ ::  نويسنده : مجید

اثر شاهنامه شاهکار جاویدان و پر ارج سخن پرداز بزرگ ملی فردوسی در زبان و ادبیات پارسی و روح و فکر ایرانی بحدی است که اگر کتابها درباره آن پرداخته شود باز حق سخن ادا نشده و مجال گفتن و نوشتن باقیست . نویسنده درینجا تنها بمختصری از آنچه میتوان گفت بس میکند و تفصیل مطالب را بتحقیق و مطالعه در خود شاهنامه حوالت میدهد .

الف – نخست درباره اثر شاهنامه در پاسداری و اصطلاحات فارسی آغاز سخن میکنم .

شاهنامه فردوسی یکی از پرمایه ترین و بی نیازترین گنجینه‌های زبان فارسی از نظر در برداشتن لغات و اصطلاحات ادبی زبان پارسی است و بی شک ازین جهت بزرگترین و نخستین کتابیست که پاسدار کلمات درست و زیبای زبان دری گردیده و آنها را با صحت و امانت بدست ما سپرده است .

فردوسی با نمایش دادن این لغات فصیح و دلنشین در شارستان شکوهمند اشعار شیرین خود واژه‌ها و اصطلاحات اصیل را شهر بند کرده و آنها را از بی سر و سمانی و دربدری و آفات تحریف و فراموشی و سر گشتگی نجات بخشیده است .

ابیات استوار فردوسی در طی سالیان دراز همچون قلعه‌های آهنین بنیادی لغات زیبای فارسی را بمانند مهرویان حصاری در چهار دیوار خود از صدمت دست اندازیها حراست و نگهداری کرده و با آب حیات شعر دری بر شادابی و ظرافت آنها روز بروز افزوده است .

گرچه دیگر شاعران همزمان فردوسی نیز هریک بسهم خود در مایه‌ور کردن گنجینه ادب فارسی از واژه‌های صحیح و زیبا کوشیده‌اند ولی خدمت فردوسی درین زمینه از دو جهت بر دیگران برتری دارد یکی از آن سبب که زنده کردن زبان فارسی و بکار بردن لغات آن در شعر یکی از مهمترین مقاصد فردوسی در خلق شاهنامه بوده است و دیگر آنکه این کتاب عظیم حماسی و داستانی چون مورد توجه و دلبستگی خاص همه ایرانیان و پارسی زبانان بوده است و خواص و عوام در همه دورانها بخواندن آن رغبت بسیار داشته‌اند طبعا” اکثر لغات بکار برده شده در ابیات شاهنامه معمول و متداول و در زبانها ساری و جاری گشته و گرد مهجوری بر سیمای برازنده آنها ننشسته است و پاره‌یی از آنها هم که در گفته‌ها و نوشته‌ها کمتر بکار رفته و بر سر زبانها نیفتاده باز هم در شعر فردوسی حیات جاودان یافته است علاوه بر این عده بیشماری لغات و ترکیبات در شاهنامه وجود دارد که در آثار دیگر شاعران دوره غزنوی و حتی دوره‌های بعد بندرت دیده میشود و فردوسی آنها را در ابیات خود با فصاحتی هرچه تمامتر بارها بکار برده است .

ترکیبات شیرین و کلمات دلنشین در شاهنامه بحدی فراوانست که پس از خواندن یک داستان ذهن آدمی از یک مشت لغات فخیم و دلپذیر فارسی انباشته میشود و پس از فراغت از خواندن آن گوئی هر یک از آن کلمات در پیش نظر جلوه‌گری و در ساخت اندیشه جست و خیز میکند .

اکنون درینجا برای نمونه چند بیتی از شاهنامه را که حاوی واژه‌های سره و اصطلاحات ادبی است مثال میآوریم .

برو (( تازیان )) تا به البرز کوه

                                                                        (( گزین کن )) یکی لشگر (( همگروه ))

درین بیت (( تازیان )) بمعنی ( در حال تاختن ) و (( گزین کن )) بمعنی (( انتخاب کن )) و ( همگروه ) بمعنی (( گروهی از دسته‌های واحد که همدست هم هستند )) آمده است .

جوانی (( بکردار )) تابنده ماه

                                                                        نشسته بر آن تخت در (( سایه گاه ))

که درین بیت ( بکردار ) یعنی بمانند و ( سایه گاه ) یعنی (( جائیکه سایه گسترده شده )) باشد آمده است .

بگویم ترا من نشان قباد

                                                                        که او را چگونه است رسم و (( نهاد ))

درین بیت (( نهاد)) را بمعنی ((وضع و ترتیب )) آورده است .

***

اگر شاه فرمان دهد بنده را

                                                                        که بگشایم از بند (( گوینده )) را

در بیت بالا ( گوینده ) را کنایه از معنی (( زبان )) آورده چنانکه در بیت زیر (( بیننده را )) کنایه از معنی چشم گرفته است .

به بینندگان آفریننده را

                                                                        نبینی مرنجان تو (( بیننده )) را

در بیت زیر کلمه (( بالا )) را بمعنی (( اسب )) آورده است و این شعر در مورد استناد (( فرهنگ اسدی )) قرار گرفته است .

ز کین تند گشت و برآمد ز جای

                                                                        (( ببالای )) جنگی در آورد پای

***

 چنین گفت با پهلوان زال زر

                                                                        چو آوند خواهی به تیغم نگر

در این بیت (( آوند )) بمعنی (( برهان )) آمده است و (( اسدی )) صاحب (( لغت فرس )) به این بیت استناد جسته است

 

***

نه از لشگر ما کسی کم شده است

                                                                        نه این کشور از خون (( لمالم )) شده است

در بیت بالا فردوسی (( لمللم )) را بمعنی (( مالامال )) آورده است و فرهنگ اسدی در معنی این واژه شعر مذکور را شاهد گرفته است .

 

***

یکی چامه گوی و یکی چنگ زن

                                                                        یکی پای کوبد شکن برشکن

درین بیت چامه بمعنی شعر آمده است .

یکی شادمانی بد اندر جهان

                                                                        (( خنیده )) میان کهان و مهان

کلمه (( خندیده )) در بیت بالا بمعنی معروف و مشهور است .

که دارد گه کینه (( پایاب )) او

                                                                        ندیده (( بروهای )) پرتاب او

در بیت مذکور (( پایاب )) بمعنی طاقت و توانائی و ( برو ) بمعنی (( ابرو )) آمده است .

نه سیم است با من نه زر و گهر

                                                                        نه خشت و نه آب و نه دیوارگر

ملاحظه میفرمائید در بیت بالا کلمه ( دیوارگر ) چه اندازه زیبا و دلنشین است که بمعنی بنا آورده است .

بگفتار گرسیوز بد نهان

                                                                        درفشی مکن خویش را در جهان

در بیت مذکور (( درفشی )) بمعنای (( مشهور و انگشت نما )) آمده است چنانکه ( علم شدن ) نیز امروز بجای (( معروف گشتن )) استعمال میشود .

سپاس از توای دادگر (( یک خدای))

                                                           جهاندار و بر نیکوئی رهنمای

درین بیت (( یک خدای )) بمعنی (( خدای یگانه )) آورده شده است .

مگوی آنچه هرگز نگفته است کس

                                                                        بمردی مکن (( باد را در قفس ))

در بیت یاد شده (( باد در قفس کردن )) کنایه (( از کار بیهوده کردن آمده )) واصطلاح اصیل زیبائی است .

بدو گفت شاه ای بد (( بد هنر ))

                                                            چرا کردی این بوم زیر و زبر ؟

در بیت بالا (( بدهنر )) را بمعنی (( کسیکه هنرش با سوء نیت همراه باشد )) و (( زبردستی خود را در هنرها بزیان دیگران بکار برد آورده است )) و ترکیب نغزیست .

که گر دو برادر نهد (( پشت پشت ))

                                                                        تنی کوه را خاک ماند بمشت

در بیت فوق ( پشت پشت ) بمعنی (( همداستانی و اتفاق )) است .

(( شدند انجمن )) لشکری بردرش

                                                                        درم داد پرخاشخر مادرش

در بیت مذکور فردوسی ( انجمن شدن ) را بمعنی جمع شدن و گرد آمدن و کلمه پرخاشخر را بمعنی ( مبارزه و جنگ طلب ) آورده است .

که او دید رنجی از آن گنج اوی

                                                                        نه (( همگوشه )) گنج بدرنج اوی

در بیت فوق ( همگوشه ) بمعنی معادل و همتراز آمده است .

سخن گفتن اکنون نیاید بکار

                                                                        گه جنگ و (( آویزش )) کارزار

( آویزش ) در بیت مذکور بمعنی (( سرشاخ شدن )) و مجادله آمده است .

نشانه نهادند بر آسپریس

                                                                        سیاوش نکرد ایچ با کس مکیس

در بیت بالا کلمه آسپریس را بمعنی میدان آورده است .

گزیدند پس موبدی (( تیز ویر ))

                                                                        سخنگوی و بینا دل و یادگیر

در بیت فوق (( تیز ویر )) بمعنی (( دارنده حافظه قوی و یاد دارند )) آورده شده است .

نباید که یابد تهیدست رنج

                                                                        که گنجور وامش ( بتوزد )) ز گنج

در بیت بالا (( توختن )) بمعنی ادای وام آمده است .

بگوید همانگه پشیمان شود

                                                                        بخوبی ز سر (( باز پیمان )) شود

در بیت یاد شده فردوسی ( باز پیمان شدن ) را بمعنی ( بر سر عهد آمدن ) آورده است چنانکه در ابیات دیگر (( باز جای شدن )) را بمعنی (( بجای خود باز رفتن )) بکار برده است .

سخن مشنو از مرد (( افسون منش ))

                                                                        که با جان روشن بود بد کنش

(( افسون منش )) در بیت بالا بمعنی (( نیرنگ باز )) آورده شده است .

چو من برگذشتم ز جیحون (( بر آب ))

                                                                        ز توران بچین رفت افراسیاب

در بیت مذکور ( بر آب ) بمعنی ( با شتاب و بی درنگ ) آمده است چنانکه ( برآب گفتن ) را (( برهان قاطع )) بمعنی (( حاضر جوابی و بی تأمل گفتن )) معنی کرده است .

جهان دید یکسر پر از کشتمند

                                                                        در و دشت پر گاو پر گوسفند

در بیت مذکور (( کشتمند )) را که کلمه بسیار دلنشینی است بمعنی مزرعه آورده است .

فرستادم اینک جهان بین خویش

                                                                        سوی شاه کسری بآئین خویش

در بیت بالا جهان بین بمعنی فرزند بکار رفته است .

نوشته نگردد بپرهیز باز

                                                                        نباید کشیدن سخنها دراز

در بیت یاد شده ( نوشته ) بیمعنی تقدیر و سرنوشت است .

همان شیر آهنگ بهرام کرد

                                                                        بغرید و چنگش به اندام کرد

در بیت فوق ( به اندام کردن ) بمعنای مرتب کردن و مهیا نمودن است .

ز جنگ ، آشتی بیگمان بهتر است

                                                                        نگه کن که گاوت بچرم اندرست

هنوز از بدی تا چه آید به پیش

                                                                        بچرم اندراست این زمان گاومیش

در ادبیات بالا ( گاو بچرم بودن ) بمعنای ( نا معلوم بودن سر انجام کار ) و ( نگران آینده بودن ) آورده شده است .

 

***

خنک آنکه باشد ورا چون تو پشت

                                                                        بود ایمن از روزگار درشت

در این شعر ( روزگار درشت ) بمعنی ( روزهای مصیبت بار ) آمده است و اصطلاح زیبا و فصیحی است .

 

***

چو برگشت و آمدش هنگام شوی

                                                                        چو پروین روی و چون قیر موی

( برگشت ) در بیت مذکور بمعنی ( بثمر رسید و بزرگ شد ) آورده شده است .

***

 

که ما را دل ابلیس بیراه کرد

                                                                        زهر نیکوئی دست کوتاه کرد

( بیراه کردن ) در بیت بالا بمعنای گمراه کردن است .

ابیات یاد شده نمونه مختصری بود از اشعار محتوی لغات و اصطلاحات و ترکیباتی که هزارها از قبیل آن الفاظ در شاهنامه بکار رفته و زبان فارسی را فخامت و زیبائی و غنا بخشیده است . و یکی از نتایج تتبع در شاهنامه و آشنائی کامل با سیاق سخن فردوسی آنست که برای ساختن ترکیبات جدید لغوی که منطبق با اسلوب صحیح زبان فارسی باشد ذهن صاحبنظران را پرورش میدهد و معیار دست بدست آنان میسپارد و برای اینگونه افراد لازمست که در شاهنامه بیش از هر کتاب دیگری کاوشگری و غور نمایند .

ب – شاهنامه از نظر دستور زبان فارسی –

شاهنامه فردوسی علاوه بر اینکه موارد بکار بردن لغات شیرین پارسی را نشان داده و آنها را در چهارچوب ابیات خود حفظ کرده است از نظر تدوین قواعد دستور زبان نیز یک منبع اصیل زاینده و یک مدرک بزرگ قابل استناد بشمار میرود و بلکه توان گفت از این حیث در واقع اساس و بنیاد قواعد دستوری محسوب میگردد . زیرا سخن گستران زبان دری پس از فردوسی سخن خود را از لحاظ ترکیبات دستوری و درستی یا نادرستی جمله‌ها و عبارات با معیار گفته‌های او آزموده و در دبستان سخنگوئی ازین آموزگار بزرگ سر مشق گرفته‌اند .

درین قسمت کتاب بسیار مفید و ارزنده‌یی بنام شاهنامه و دستور بوسیله دانشمند گرامی آقای دکتر محمود شفیعی تألیف و تنظیم شده است که ابیات شاهنامه را از نظر دستور زبان فارسی مورد تحقیق قرار داده است و جای آن دارد که پژوهندگان دقایق این مطلب برای استفاده آن به کتب جامع مراجعه فرمایند .

پ – تأثیر شاهنامه در شعر پارسی

شاهنامه بدون تردید یکی از مهمترین آثار منظوم حماسی در دنیاست و فردوسی یکی از بزرگترین شاعران حماسه‌سرای عالم بشمار میرود .

ترجمه شاهنامه (( ژول مل )) فرانسوی و (( فردریک روکرت )) و (( فن شاک )) آلمانی و (( ژوزف شامپیون )) انگلیسی و غیره تحقیقات (( نولد که و اته و کریمسکی و سوکولوسکی )) خاورشناسان و دانشمندان آلمان و شوروی و دیگران از جمله شواهد این حقیقت محض است که شاهنامه شاهکاریست جاودانی و جهانی که برای بشریت در عالی ترین سطح افتخار قرار دارد .

 
 

ابیات شاهنامه از همه مزایای شعر خوب برخوردار است شیوائی و رسائی و فخامت آهنگ و زیبائی واژه‌ها و بلندی معانی از ویژگیهای شعر شاهنامه است فردوسی با اینکه در کار تصنبف شاهنامه پای بند (( بحر متقارب )) بوده در نظم کردن همه مطالبی که برای سرودن شاهنامه پیش نظر داشته است توانائی حیرت انگیز نشان داده و به بهترین شیوه‌یی از عهد اینکار بزرگ برآمده است .

این گوینده توانا در همه گونه شعر از بزمی و رزمی ، توصیفی و اخلاقی ، مفاخر و خودستائی زهدی و حکمی و رثائی در شاهنامه داد سخن داده و حق لفظ و معنی را ادا کرده است .

از جمله ویژگیهای اشعار شاهنامه روانی و رسائی آنهاست بقسمی که بیشتر ابیات در هزار و اند سال پیش طوری فصیح و بلیغ و آشنا بذهن سروده شده است که اگر فردوسی درین زمان هم زنده شود و بخواهد بسراید ازین بهتر نتواند سرود . ملاحظه فرمائید آنجا که رستم به اسفندیار با خشمگینی پاسخ می‌دهد چه مایه از شیوائی در سخن فردوسی نهفته است .

   
 
 

چه نازی بدین تاج گشتاسبی ؟

                                                                        بدین پاره و تخت و لهراسپی ؟

که گوید برو دست رستم ببند ؟

                                                                        نبندد مرا دست چرخ بلند

مرا خواری از پوزش و خواهش است

                                                                        وزین نرم گفتن مرا کاهش است

من از کودکی تا شدستم کهن

                                                                        بدین گونه از کس نبردم سخن

یکی دیگر از امتیازات اشعار شاهنامه آنست که فردوسی آنچه بشعر آورده با اعتقاد آورده است و بدیهیست شعر شاعر وقتی استوار و دلنشین میگردد که از سر اخلاص و اعتقاد گفته شده باشند و چون فردوسی در نظم شاهنامه با علاقه خاص سخن گفته و بدانچه گفته است معتقد بوده شعرش در نهایت گیرتئی و در حد والای انسجام است .

روح شعر و جاذبه ادب در لابلای ابیات شاهنامه جابجای نمودار است . هرکس با علاقه و حوصله کافی بخواندن شاهنامه روی آورد در حدود فهم و درک خود با تلقینات عالی و آموزندگیهای ارزشمند و بزرگواریها و رادمردیها و آزادگیها روبرو میشود و روح تشنه او از زلال معرفت و بینش والامنشی سیراب میگردد .

شعر فردوسی جامع بین لفظ و معنی است و مندرجات شاهنامه نمایشگر جامعی از ادب درس و ادب نفس است و فراوانی ترکیبات نغز و واژه‌های اصیل و اصطلاحات دلپذیر و مطالب حکمت آمیز و صحنه آرائیهای پهلوانی درین کتاب گرانقدر آنرا بصورت یک دریای خروشانی از تجلیات شعر و حکمت و هنر درآورده است باین جهت است که همواره شاهنامه برای غواصان دانش طلب و هنر جو بمنزله دریائی گهر خیز بشمار میرفته و شاعران و نویسندگان پارسی زبان پرورش ذوق و طبع خود و احاطه بر اسالیب سخن بدان روی آورده و قریحة خویش را از آنجا مایه و نیرو بخشیده‌اند .

بنابراین شایسته است که بگوئیم شاهنامه نه تنها بزرگترین گنجینه شعر و ادب فارسی است بلکه در عین حال حق بزرگی در گرانبار انبار کردن گنجینه‌های دیگر شعر ما دارد . و انگاره های مختلف را در فنون سخنوری بدست گویندگان داده است .

بهمین جهت عده‌یی از بزرگترین شاعران پارسی گورزبان بستایش فردوسی گشوده و حق بزرگی را که او بگردن شعر پارسی دارد ستوده‌اند .

از آنجمله نظامی می‌گوید :

سخنگوی پیشینه دانای طوس

                                                                        که آراست روی سخن چون عروس

شیخ سعدی در بوستان فرماید :

                                                                        چه خوش گفت فردوسی پاکزاد

که رحمت برآن تربت پاک باد

                                                                        این رباعی را نیز ظهیر فاریابی گفته است .

این تازه و محکم ز تو بنیاد سخن

                                                                        هرگز نکند چون تو کسی یاد سخن

فردوس مقام بادت ای فردوسی

                                                                        انصاف که نیک داده‌یی داد سخن

فردوسی آنچنان شاعر توانائیست که باقتضای موقع و مقام . لگام اندیشه و عواطف خواننده را بدست میگیرد و او را بدلخواه خود ازینسو بدانسو میکشاند گاه عرق ملت دوستی و غرور ملی و نژادی را برمی‌انگیزد و گاه آدمیزاد را در سوگ قهرمانی فقید اندوهمند و عبرت آموز میگرداند یکجا او را اندرزهای اخلاقی میدهد و بتدبیر منزل و سیاست مدرن آشنا میسازد و یکجا ویرا بمعر که آرائیهای دلاوران دلبسته میکند و با خود بمیدانهای جنگ میبرد همانگونه که پهنه کارزار را آئین ، سامان میدهد خلوتگاه عشق و شیفتگی را ساز نوشخواری میبخشد که هرگز در هیچ مورد از زبردستی و استادی باز نمیماند.

ملاحظه فرمائید جائیکه بردباری و سکون لازمست چه میگوید ؟

سر مردمی بردباری بود

                                                                        چو تیزی کنی تن بخواری بود

کم آزاری و بردباری گزین

                                                                        که اینست آئین و فرهنگ و دین

و ببینید آنجا که دلیری و پرخاشگری در خور است چه میفرماید ؟

چه خوش گفت مرجفت را نره شیر

                                                                        که فرزند ما گر نباشد دلیر

ببریم ازو مهر و پیوند ، پاک

                                                                        پدرش آب دریا و مادرش خاک

با این وصف بهتر است بگوئیم برجسته ترین قسمت شاهنامه از جهت شعری و هنری (( قسمتهای در اماتیک )) یعنی داستانهای پهلوانی و صحنه سازیهای جنگی است که درین هنرنمائی فردوسی پایه سخن را به آسمان برده است و کسی را یارای برابری و همسری با او نبوده و نیست .

یکی از مهمترین هنرهای شعری آنست که شاعر مدرکات ذهن و تخیلات خود را طوری وصف کند که نقش آنها عینا” بخاطر خواننده یا شنونده منتقل گردد . و مورد وصف در ذهن دیگران بخوبی نمایش داده شود و فردوسی در شاهنامه آنجا که صحنه هایی از منظره میدان جنگ و گلاویز شدن قهرمانان با هم یا صحنه هایی دیگر را وصف میکند بگونه یی استادانه از عهده توصیف برمیآید که گویی آدمی را در حال مشاهده آن منظره قرار میدهد . از مجموع این عرایض چنین نتیجه گرفته میشود که شاهنامه بزرگترین اثر منظوم فارسی است فردوسی حق بزرگی برگردن فرهنگ و ادب زبان دری دارد و بی شک ملت ایران وامدار حقگزاری نسبت باوست .

ج – تأثیر شاهنامه در روح و فکر ایرانی از نظر ملت دوستی ( ناسیونالیسم )

(( شعوبیه )) فرقه یی از ایرانیان وطن پرست بودند که بار سیادت اعراب بردوش آمال و مقاصد میهن پرستانه آنان بشدت گرانی مینمود و برای مقابله با تسلط ستمگرانه و برتری جوئیهای آنان بذکر مفاخر قومی و وصف تمدن باستانی ایران میپرداختند و برای بر انداختن نفوذ آنان زمینه چینی‌های گوناگون میکردند که از آن جمله هواداری از مذهب تشیع بود .

(( اسمعیل بن یسار )) و (( بشاربن برد )) و (( عبدالله بن مقفع )) از جمله شاعران و نویسندگان بوده‌اند که بزبان عربی در این مورد سخنها گفته و سالها قبل از فردوسی فکر و عقیده (( شعوبی )) داشته‌اند .

چنانکه از مطالعه شاهنامه برمیآید فردوسی نیز یکتن ایرانی میهن دوست و ملیت پرست بشمار میرود که بر طبق آئین شعوبیان سخت مخالف چیرگی تازیان و معتقد به برتری نژاد ایرانی بر گرگ و تازی بود . و بر بنیاد این عقیده نظم شاهنامه را پی ریزی نموده است . فردوسی با دلبستگی و تعصبی که نسبت به اصالت نژاد ایرانی و گذشته افتخار  آمیز ایران و سرگذشت قهرمانی نیاکان خود داشته و از پیروی و بیدادگری تازیان رنجیده خاطر بوده خواسته است با تصنیف شاهنامه خاطرات سربلندی و برتر منشی و فر و جاه ایرانیان قدیم و یاد پیروزمندیهای آنان را بر ملتهای دیگر زنده کند و در ضمن بهموطنان خود نیز که بر اثر شکست خوردگی در برابر عربها دچار ضعف روانی و انحطاط شده بودند درس خودشناسی و تفوق طلبی و گردنفرازی دهد . فردوسی چون سرنوشت سوکناک بسیاری  از شعوبیان را که با گردآوری سپاه بر ضد سلطه تازیان قیام کرده و یکی پس از دیگری مغلوب و کشته شده بودند دیده بود بر آن شد که طرحی نو در اندازد و با شیوه دیگر و روش بهتر نفوذ بیگانگان را از ایران براندازد . او مصمم گردید که در ستیزه جوئی بر ضد اجانب دست بکاری زندکه هیچ نیروئی قادر به خنثی کردن اثر آن نباشد و برای همیشه وحدت و یکپارچگی و همگروهی ایرانیان را بعنوان یک ملت اصیل و پیشینه دار پاسداری کند . باین جهت با چنین هدف مقدسی بنظم کردن شاهنامه منثور و داستانهای پهلوانی دیگر که از زبان پهلوی بعربی برگردانیده شده بود پرداخت و با وجود علاقه‌یی که به نقل صحیح و سرگذشتها بصورت شعر داشت عواطف و خواستهای وطن پرستانه خود را بگونه‌یی دلنشین و تکان دهنده در دل ابیات شاهنامه گنجانیده . فردوسی در خلال اشعار شاهنامه دلبستگیهای قومی و برتری جوئیهای ملی را بوضع شایسته‌یی دور از تعصبات نابخردانه بهموطنان خود القا کرده وسعی نموده که بزرگواریهای نیاکان را در نشیب و فرازهای تاریخی بوضعی عبرت آمیز گزارش کند و راز جاویدماندن یک ملت و بهروزی یک قوم را نظما” بنگارش آورد .

خوشبختانه مقصودی که فردوسی از آفرینش چنین منظومه پهلوانی داشت در طول تاریخ هزار و اندساله پس از ولادتش حاصل گردید و تا حدود زیادی سیمای تحقق گرفت . زیرا در حدود یکصد سال پس از مرگ فردوسی شهرت و محبوبیت شاهنامه در هر گوشه از ایران و قلمرو زبان فارسی آغاز گردید و روزبروز بر استقبال مردم از خاص و عام نسبت به این حماسه ملی افزوده شد تا آنجا که نه تنها در مجامع عادی به خواندن شاهنامه میپرداختند بلکه در جنگها نیز برای تهییج سپاهیان از ابیات مهیج آن بهره‌برداری میکردند روایت تاریخی مربوط بجنگ طغرل سوم پادشاه سلجوقی با قتلغ اینانج در سال 590 هجری و شهنامه خواندن طغرل در میدان جنگ مشهور و گواه صادق این مدعاست .

اثر شاهنامه در یکپارچه کردن تیره‌های مختلف ایرانی و تشکیل حکومت و تدارک استقلال نام ایرانیان با تأسیس (( دولت سلجوقی )) نمودار گردید و گرچه سلجوقیان نیز خود ترک نژاد بودند ولی در حقیقت ترکان ایرانی شده بشمار میرفتند و به آداب و سنن ایرانی خو گرفته و مأنوس گردیده و علاوه بر آن بنام زمامداران ایران و با دستیاری و صوابدید وزیران و امیران ایرانی بر قلمرو وسیعی از حلب تا کاشمر حکومت میکردند .

باری قدرت روز افزون دولت سلجوقی و پیروزی آن دولت در جنگها که غلبه بر قیصر روم یکی از آن پیروزیها بود موجب بر افتادن نفوذ خلفای عباسی در ایران بعهد سلجوقیان و خوارزمشاهیان گردید و چربیدن نیروی حکومت ایران برمرکز خلافت دسیسه انگیزیهای (( الناصرذ الدین اله )) خلیفه عباسی را بر ضد دولت خوارزمشاهی بر انگیخت و این خلیفه سبک مغز بی ایمان علم رغم خوارزمشاه با فرستادن سفیرانی بدربار چنگیز خان او را بدست اندازی برشهرهای ایران تحریک کرد .

در دورانهای بعد نیز بدون تردید شاهنامه فردوسی همواره پرورش دهنده احساسات وطنخواهانه و الهام بخش وحدت ملی در بین مردم ایران بوده و دلهای پراکنده افراد طوایف مختلف را بهم پیوند انس بخشیده است بهمین جهت در حدوث وقایع شوم و خانمان براندازی از قبیل حملات مغول و تاتار قدرت مقاومت و پایداری ایرانیان را در برابر مصائب عظیم و مستحیل کردن اقوام پیروزمند را در ملت خود و تحمیل فرهنگ و هنر و آداب ملی را بر آنان باید مرهون تأثیر شاهنامه در فکر و روح ایرانی دانست و این راز تاریخی را در لابلای ابیات فردوسی کشف نمود .

ابیات زیر و همانند این اشعار که در شاهنامه فراوانست و فریاد ایرانیان را بگوش رستم پهلوان ملی میرساند و پاسخ او را بگوش ایرانیان در هر عصر فکر و روح ایرانی را زیر تأثیر عواطف میهنی قرار داده و آنان را در روزهای سخت بحفظ مرز و بوم خود از چنگ بیگانگان برانگیخته است .

دو بهره سوی زابلستان شدند

                                                                        بخواهش بر پور دستان شدند

بگفتند هر کس که شورید بخت

                                                                        به پیش اندر آمد کنون کار سخت

درغست ایران که ویران شود

                                                                        کنام پلنگان و شیران شود

همه جای جنگی سواران بدی

                                                                        نشستنگه شهریاران بدی

کنون ، جای سختی و جای بلاست

                                                                        نشستنگه تیز چنگ اژدهاست

کنون چاره‌یی باید انداختن

                                                                        دل خویش از رنج پرداختن

کسی کز پلنگان بخوردست شیر

                                                                        ازین رنج ، مارا بود دستگیر

 چنین داد پاسخ که من با سپاه

                                                                        میان بسته‌ام جنگ را کینه خواه

چو یابم ز کاوس کی آگهی

                                                                        کنم شهر ایران ز ترکان تهی

د – تأثیر شاهنامه در نقاشان ایران

یکی از مظاهر برجسته هنری در ایران نقاشی است که بدو قسمت متمایز تقسیم میشود .

1 – نقاشی بسبک مینیاتور یا چینی سازی

2 – نقاشی بسبک ایرانی سازی

دوران  رواج و ترقی نقاشی مینیاتور از اواخر دوره ایلخانی تا اواخر صفوی است و زمان رونق نقاشی بسبک ایرانی از اواخر دوران صفوی تا عصر حاضر است . در هریک ازین دو سبک قسمت عمده یی از آثار نقاشی که از زیر قلم استادان زبر دست بیرون آمده از اشعار فردوسی الهام پذیرفته و مربوط بوقایع شاهنامه است .

شاهنامه بهترین کتابی بوده است که صحنه های قهرمانی آن نقاشان بزرگ ایرانی را بهنر نمائی برانگیخته و بخاطر رواج و مقبولیت خاصی که داشته صورتگران را برای ترویج مداد سحر انگیز خود مدد میکرده است .

در طی ششصد سال تکامل و رواج نقاشی صدها کتاب شاهنامه بوسیله استادان چهره نگار و مینیاتوریست های بزرگ نقاشی شده است و بعنوان نفیس ترین ارمغان بقدرتمندان زمان اهدا گردیده و بسیاری از آنها امروز زینت بخش موزه های بزرگ عالم شده و نماینده ذوق و هنر ایرانی است .

باری سهم عمده ترقی مینیاتور و نقاشی در ایران مدیون شاهنامه است که عامل بزرگی در ترویج این هنر ملی بشمار می رود .

ه – تأثیر شاهنامه در خطاطان و مذهبان ایران

از آنگاه که هنر کتابسازی در ایران معمول و متداول گردیده است هنر خط و همچنین تذهیب که از شقوق نقاشی است شروع به پیشرفت کرده و بموازات ترویج این هنر تکامل بافته است بدیهی است مهمترین و رائجترین کتابی که برای این منظور انتخاب شده است شاهنامه بوده و خطاطان بزرگ و مذهبان مشهور تحت تأثیر و جاذبه شاهنامه صدها جلد ازین کتاب را بخط خوش نوسته و ببهترین طرزی تذهیب کرده‌اند .

و – تأثیر شاهنامه در عیاران و ورزشکاران ایران

عیاران و جوانمردان ایران که در عین حال ورزشکار نیز بوده‌اند در روزگاران پیش روحا” و اخلاقا” زیر نفوذ اشعار شاهنامه قرار داشته و سعی میکرده‌اند از قهرمانان این کتاب پیروی کنند . بهمین جهت در مراسم مخصوص آنان شاهنامه خوانی رائج بوده و با اشعار فردوسی حس دلاوری و سلحشوری را در خود پرورش میداده‌اند . پیش کسوتان عیاری و ورزشکاران زورمند ایران پیوسته ( رستم ) را که در شاهنامه نمونه بارز یک پهلوان جوانمرد ایرانی معرفی شده بعنوان ( سر کرده بزرگ عیاری و پهلوانی ) در پیش نظر داشته و اوصاف او را سر مشق رفتار خود قرار میداده‌اند . خواندن شاهنامه در قهوه‌خانه ها بوسیله نقالان و ضرب گیران که هنوز هم متداول است روشنگر این موضوع میباشد . 

ز – تأثیر شاهنامه از لحاظ تربیت و اخلاق

چنانکه قبل ازین باستحضار رسید تأثیر شاهنامه در روح و فکر ایرانی قبل از هرچیز از لحاظ وطن دوستی و سلحشوریست بنحویکه هیچ ایرانی پاکیزه سرشتی با خواندن ابیاتی از شاهنامه نمیتوانند از احساسات و تأثرات وطن پرستانه برکنار ماند و بسلحشوری و دلاوری گرایش نکند . مثلا” کیست که ابیات زیر را که در توصیف جنگ رستم و اشکبوس بخواند و حس شجاعت و سلحشوری در او بیدار نشود .

کمان را بمالید رستم بچنگ

                                                                        بغرید مانند غران پلنگ

پس آنگه به بند کمان برد چنگ

                                                                        گزین کرد یک چوبه تیر خدنگ

خدنگی برآورد پیکان چو آب

                                                                        نهاده برو چار پر عقاب

بمالید چاچی کمان را بدست

                                                                        بچرم گوزن اندر آورد شست

ستون کرد چپ را و خم کرد راست

                                                                        خروش از خم چرخ چاچی بخواست

چو سوفارش آمد به پهنای گوش

                                                                        ز چرم گوزنان برآمد خروش

چو پیکان ببوسید انگشت اوی

                                                                        گذر کرد از مهره پشت او

چو زد تیر بر سینه اشکبوس

                                                                        سپهر آن زمان دست او دادبوس

ولی ناگفته نماند که بعد از جنبه‌های ملی و وطنی شاهنامه از نظر تربیتی و اخلاقی و علم معاشرت و زندگی حاوی نصایح و اندرزهای بسیار گرانبهائی است که در خلال داستانها و سرگذشتها در هر صفحه بچشم میخورد و افکار حکیمانه حکیم بزرگوار فردوسی طوسی را بخواننده تحویل میدهد . این قسمت از ابیات شاهنامه عالیترین تعلیمات اخلاقی و حکمت آمیز را دربر دارد و راه و رسم زندگی فردی و اجتماعی و دستور مملکت داری و آئین نوعپروری و بشر دوستی را به نیکوترین وجهی به انسان میآموزد . در هفت بزم انوشیروان نکته‌های حکمت آمیز و اقوالی که از گفته بوذر جمهر و موبدان برشته نظم کشیده شده بمانند گوهر های تابناکی بر تارک معنویت و اخلاق پسندیده میدرخشد و مجموعه این اشعار با آنچه در پایان هر داستان بعنوان عبرت از گردش ایام و بیوفائی روزگار نتیجه گیری میشود خود میتواند یک کتاب جامع اخلاقی را بوجود آورد . گفته‌های حکیمانه و اندرزهای اخلاقی مندرج در شاهنامه در طی قرون و اعصار زبانزد مردم ایران بوده و در روح و فکر ایرانی اثر عمیق گذاشته است و برخی از ابیات بقدری رائج و مشهور شده است که در ردیف ( امثال سائره ) قرار گرفته و هرگز تأثیر تربیتی این ابیات را در جامعه ایرانی نادیده نتوان گرفت .

در اینجا برای مثال ازین نوع اشعار شاهنامه چند بیتی میآوریم .

در علم زندگی فرماید .

مجوی از دل هر کسی راستی

                                                                        که از جستجوی آیدت کاستی

سخن هیچ مسرای با راز دار

                                                                        که او را بود نیز انباز و یار

در علم مملکت داری گوید .

مبادا که بیداد آید ز شاه

                                                                        که گردد زمانه سراسر تباه

شود در جهان چشمه آب خشک

                                                                        نیارد بنافه درون بوی مشک

در تحصیل علم فرماید .

                                                                        میاسای از آموختن یکزمان

ز دانش میفکن دل اندر گمان

                                                                        چو گوئی که کام خرد توختم

سخن هرچه بایستم آموختم

                                                                        یکی نغز بازی کند روزگار

که بنشاندت پیش آموزگار

                                                                        در مکافات و تنبیه فرماید .

مکافات بد را بد آمد پدید

                                                                        بباید ز بد دامن اندر کشید

بباید بدان را مکافات کرد

                                                                        نباید غم ناجوانمرد خورد

دیگر از مهمترین نکات برجسته و چشمگیر شاهنامه موضوع یکتاپرستی و خداشناسی است که جابجا توجه آدمی را بخود جلب و مبانی اعتقاد او را به توحید تقویت میکند . فردوسی در همه جای شاهنامه توکل و عقیده استوار خود را نسبت بذات پاک پروردگار نشان میدهد و خواننده را در هر مورد متوجه نیروی لا یزال کردگار مینماید .

چنانچه فرموده است .

برآن آفرین کوجهان آفرید

                                                                        زمین و زمان و مکان آفرید

سپهر و زمین و زمان آن اوست

                                                                        کم و بیش گیتی بفرمان اوست

جز او را مخوان کردگار جهان

                                                                        شناسنده آشکار و نهان

ز خاشاک ناچیز تا عرش راست

                                                                        سراسر بهستی او بر گواست



موضوع مطلب : دانستی معلم / سخن بزرگان
یکشنبه ٢٤ آبان ۱۳٩٤ :: ٥:٥٩ ‎ق.ظ ::  نويسنده : مجید

باسمه تعالی

 ، نخستین نهاد اجتماعی است که فرد در آن پا به عرصه زندگی می گذارد واولین پایه های تربیت و تعلیم در آن گذراده می شود . وجود محبت و عاطفه در خانواده رمز سعادت و خوشبختی انسان است و کلید بسیاری از مشکلات و راه جلب احترام و رعایت حقوق دیگران است . عاطفه ، عشق و محبت به فرزندان ، می تواند اراده متزلزل و روح آشفته آنان را درمان کند و آنان را به زندگی سعادتمند و موفق امیدوار سازد . لذا برای تربیت و پرورش درست فرزندان ، باید محیطی ایجاد کرد که در آن درگیری و اختلافی نباشد . محبت و صداقت ،ایمان و عشق به خوبی ها ، صمیمیت ،وحدت و اتحاد می تواند راهگشای بسیاری از مشکلات باشد . آموزش و پرورش هر کشوری مهمترین و موثرترین نظام پرورش و رشد شخصیت نوجوانان و جوانان است: ضرورت توجه به رشد شخصیت آدمی و اهمیت پرورش تن و روان دانش آموزان موجب شده است که این مساله مهم به عنوان یکی از کارکردهای اساسی نظام آموزش و پرورش به حساب آید ، و در صورتی اهداف عالی آموزش و پرورش تحقق می یابد که هماهنگی با دیگر نهادهای اجتماعی از جمله خانواده بوجود آید. دانش آموزان در خانه و میان اعضای خانواده زندگی می کنند و در بطن خانواده روابطی با پدر ، مادر ،خواهر، برادر و... ایجاد می کنند . خانواده نیز تعلق به اجتماع دارد و متاثر از آن ، ولی به عنوان یک نهاد اجتماعی ویژگی هایی برای خود دارد و در صورتی ناهمگنی میان ویژگی های خانواده با ویژگی های کلی اجتماع ،کارکرد مدرسه با مشکلاتی مواجه می شود . بسیاری از مربیان تعلیم و تربیت ، روان شناسان ، جامعه شناسان و.... منشاء بسیاری از مشکلات رفتاری و اجتماعی دانش آموزان را ناشی از مسایل موجود در خانه می دانند. روابط نادرست عاطفی پدر و مادر ، ناسازگاری میان اعضای خانواده ، افراط و تفریط در حمایت و مراقبت ، عدم توجه و نظارت بر دوستان و معاشران فرزندان و.... از مسایل مهمی هستند که نقش اساسی در شکست تحصیلی آنان دارد . نقش خانواده در رشد فرزندان بسیار موثر است و به عنوان منبع اصلی انتقال مهارت ها به شمارمی رود: خانواده منبع اصلی انتقال مهارت اساسی ، رفتار ها ، عادت ها و میراث فرهنگی به فرزندان است . در حقیقت آینده و تقدیر کودکان بستگی به شرایط وطرز عمل خانواده ها دارد . فقیر و غنی ، تحصیل کرده وبیسواد ، مذهبی و غیر مذهبی بودن خانواده و خیلی از مسایل دیگر در شخصیت کودکان تاثیر می گذارد . سند تحول بنیادین در ابتدای فصل دوم خود اینگونه آورده است: وزارت آموزش و پرورش مهمترین نهاد تعلیم و تربیت رسمی عمومی ، متولی فرآیند تعلیم و تربیت در همه ساحتهای تعلیم و تربیت ، قوام بخش فرهنگ عمومی و تعالی بخش جامعه اسلامی براساس نظام معیار اسلامی ، با مشارکتها خانواده ، نهادها و سازمانهای دولتی و غیر دولتی است . واضح است که نقش مشارکت خانواده در این بند جدی گرفته شده است چرا که هستند خانواده هایی که تمام بار تعلیم و تربیت فرزند را بردوش مدرسه گذاشته و خود را جدا از مدرسه می دانند بارها و بارها از زبان برخی والدین گرامی شنیده ایم که هنگامی که ازیک رفتار فرزند خود ناراحت می شوندمیگویند " در مدرسه همین چیزها را یاد میدهند که اینگونه شده اید " غافل از اینکه کودک تنها یک پنج روزش را در مدرسه می گذراند و باقی روز را در کنار خانواده است واین خانواده که باید تکمیل کننده آموخته های تربیتی مدرسه باشد و این خانواده است که آموخته های کودک را در آزمایشگاه واقعی آن یعنی جامعه دیده و مورد ارزیابی قرار می دهد بدیهی است اگر خانواده ای رفتار کودک را در جامعه تا حد امکان به معلم فرزندش منعکس نماید معلم می تواند اثر تدریسش را مورد ارزیابی قر ارداده و در تقویت نکات مثبت و حذف نکات منفی تدریس خود بکوشد . سند تحول در فصل چهارم با عنوان " هدفهای کلان " در بند 5 اینگونه می گوید: افزایش مشارکت و اثر بخشی همگانی بویژه خانواده در تعالی نظام تعلیم و تربیت رسمی عمومی در این بند تاکید ویژه بر مشارکت خانواده در تعالی نظام تعلیم و تربیت شده منظور از مشارکت را شاید عده ای همکاری مالی با مدرسه بدانند واضح است که این نظری اشتباه است چراکه تعلیم و تربیت همگانی در قانون اساسی جمهوری اسلامی رایگان بوده و نیازی به مشارکت مالی خانواده نمی باشند حال هستند خانواده هایی که از تمکن مالی کافی برخوردارندو دوست دارند در امر تعلیم و تربیت فرزند خود مشارکت مالی نمایند که در جای خود کاری نیکو و خداپسندانه است ولی مشارکتی که در این بند قید شده مشارکت فکری و تعامل بین مدرسه و خانواده مد نظر تدوین کنندگان بوده امید است اولیای گرامی آینده سازان نظام در مشارکت فکری و معنوی خود با مدرسه کوتاهی نکرده و مربیان را در تربیت هر چه بهتر فرزندان این مرز وبوم یاری نمایند . با نگاهی گذرا به سند تحول بنیادین آموزش و پرورش مشخص می شود این سند 21 بار کلمه خانواده را در خود گنجانده است و خود دلیل روشنی بر اهمیت خانواده در سند تحول بنیادین است . مشارکتهای خانواده ها چنانچه بر مبنایی صحیح پایهگذاری شوند، نتایج مثبت به بار خواهد آورد که از آن جمله : ٭معنویت و اخلاق بر جامعه حاکمیت میگردد. بهره وری در کار افزایش مییابد، از تمامی منابع محلی به صورت بهینه بهره گرفته میشود. ٭ ٭ حمایتهای ملی از مدرسهها تحقق مییابد. ٭سرخوردگی از کار و افسردگی کاهش مییابد. ٭ دگرگونی و تحول در امور اجتماعی و فرهنگی پرشتاب میشود. ٭ایستادگیها و مقاومتها کاهش پیدا میکند. ٭ اعتماد مردم به یکدیگر زیاد میشود. مردمسالاری و بالندگی انسانها تحقق مییابد. ٭ ٭ انسانها مفعول جهان دیگران نمیشوند، بلکه فاعل جهان خود میگردند. ٭ انسانها در تعیین سرنوشت خود شرکت میکنند. ٭ شنیدن صدای دیگران برای انسانها آسان میشود. ٭ حاشیهنشینی که نوعی استعمارزدگی است، از میان میرود. ٭ انسانها توان و نیروی بیشتری مییابند و ترس و وحشت ناشی از تنهایی رخت بر میبندد. ٭ فرهنگ سکوت در هم میشکند و آگاهیها افزایش پیدا میکند. ٭خلاقیتها شکوفا میشود و توسعه ی همهجانبه ایجاد و عدالت در نظام تربیتی محقق می گردد . ویژگیهای مشارکت موفقیتآمیز 1- همهجانبه است.( ابعاد فکری، عاطفی، علمی، مالی و.... ) 2ــ داوطلبانه است و اختیاری 3ــ آگاهانه است نه غریزی 4ــ براساس علاقهها، نیازها و توانمندیهای افراد وبرنامه های مدرسه شکل میگیرد. 5ــ فعالیتها برمبنای اعتماد و همراهی متقابل اعضاست. 6ــ مبتنی بر اعتقاد و ارزشهاست. 7ــ نیازمند فعالیت هماهنگ تمام اعضا است. 8ــ دارای اهداف مشترک، دقیق و بدون ابهام است. 9ــ حق مشارکتکنندگان در تصمیمگیریها محفوظ است. 10ــ آزادی عمل و دفاع از نظر و عملکرد هر فرد مشهود است. پیشنیازهای مشارکت برای کامیابی مشارکت خانواده در یک مدرسه ضرورت دارد که مقدماتی فراهم آید تا معنی و مفهوم مشارکت به خوبی تحلیل شود و افراد درستی و سودبخشی آن را باور کنند. بدین سبب زمینهسازی و بسترسازی فرهنگی برای آماده کردن همۀ کسانی که در پرتو نظام مشارکت قرار میگیرند از ضروریات بنظر می رسد.مدیران مدارس برای رواج نظام مشارکت باید به موارد زیر توجه وافر نمایند. 1- پیش از آغاز رسمی نظام مشارکت، زمان کافی برای آشنایی اولیای دانش آموزان با این شیوة مدیریت فراهم آید. 2- اجرای برنامۀ مشارکت در زمان اضطرار و موقعیتهای فوری هرگز جایز نیست. 3- هزینههای مادی و معنوی نظام مشارکت نباید از سودهای مادی و معنوی آن افزونتر باشد. 4- موضوع مشارکت باید با کار مشارکتکنندگان مربوط باشد تا مشارکتکنندگان از خود علاقه و دلبستگی نشان دهند. 5- برای برقراری ارتباط و داد و ستد اندیشهها و افکار آموزشهای لازم را ببینند. 6- شرکتکنندگان و دستاندرکاران مشارکت توانایی و آگاهی کافی داشته باشند. 7- نوعی یگانگی و وحدت در سراسر مدرسه وجود داشته باشد تا هر واحد جداگانه نتواند تصمیمهایی بگیرد که استراتژی مدرسه، ضرورتهای قانونی و موانعی از این قبیل را زیر پا بگذارد پیش نهادهایی در توسعهی مشارکت خانه و مدرسه: با توجه به اثرات مهم مشارکت و همکاری اولیاء پیش نهادهای زیر در جهت نزدیکتـر شدن خـانه و مدرسه ارائـه می گـردد: این پیش نهادها بر اساس تجربیات موفق برخی از کشورها و با توجه به مطالعات و تحقیقاتی است که در ایران در زمینهی همکاری خانه و مدرسه انجام گرفته است. تشکیل جلسات بر اساس نیازها : برای جلب همکاری اولیاء لازم است جلساتی در طی سال برای آنان ترتیب داده شود که صرفاً به منظور رفع کمبودهای مالی مدرسه طراحی نشده است، بلکه با توجه به نیازهای خاص اولیاء که می تواند در هر مدرسه شرکت فعال داشته باشند طراحی شده- است. چنان چه جو حاکم در این جلسات جو قبول و پذیرش یکایک شرکت کنندگان باشد، اولیاء احساس خواهند کرد وجودشان در جلسات لازم است و نقشی مؤثر در آموزش و پرورش فرزندان خود دارند. 2- تشکیل جلسات توسط معلمان : بر اساس بررسیهای انجام شده، اولیاء از جلسات محدودتر و کم جمعیتتر که توسط معلم کلاس ترتیب می یابد استقبال بیشتری می نمایند. پیش نهاد می شود که دعوت کنندهی جلسات لزوماً مدیر مدرسه نباشد، بلکه معلمان به مناسبتهای مختلف والدین دانش آموزان کلاس خود را به مدرسه دعوت کنند. در این جلسات معلمان فرصتی خواهند یافت تا ضمن گفتگو با اولیاء در زمینهی مسائل خاص مربوط به کلاس با والدینی که کمتر در مدرسه ظاهر می شوند و با توجه به مشکلات فرزندانشان لازم است همکاری بیشتر با مدرسه داشته باشند، به طرح مسائل مورد نیاز بپردازند یا برای ملاقات خصوصی و جلب همکاری آنان قرار بگذارند. 3- آموزش مدیران ومعلمان در زمینهی ارتباط با خانواده : از آن جا که موفقیت جلسات اولیاء و مربیان در گرو مهارت ها و توانایی های ارتباطی مجریان و اداره کنندگان این جلسات است پیش نهاد می گردد که مدیران، معلمان و همهی کسانی که مسؤولیت ادارهی این قبیل جلسات را به عهده دارند، در مورد ارتباط با اولیاء و تفاوتهای فرهنگی اجتماعی آنان و چگونگی ارائهی کمک های ضروری به آنان، آموزش جامع دریافت دارند. مراکز تربیت معلم می توانند نقش مهمی در آگاه ساختن دانشجو معلمان در زمینهی ارتباط با اولیاء داشته باشند. 4- انجام تحقیقات در مورد انجمن های اولیاء و مربیان : به منظور بررسی اثر بخشی انجمن- های مدارس و تلاش برای بهبود آن، پیش نهاد می گردد تحقیقات وسیعی از طرف انجمن اولیاء و مربیان وزارت آموزش و پرورش، دانشگاهها و سایر مؤسسات آموزش عالی در زمینهی نحوهی ادارهی جلسات، محتوای برنامه ها، ارزشیابی آن و آزمایش راهها و روشهای جدید ادارهی جلسات انجام گیرد تا مدیران بتوانند با تکیه بر تجربیات خود و بهرهگیری از این نوع پژوهش ها تحولی در انجمنهای اولیاء و مربیان ایجاد نمایند. 5- فضای مدرسه : لازمهی از میان برداشتن مرز میان خانه و مدرسه فراهم نمودن محیطی است که اولیاء بتوانند آزادانه در ساعات مختلف بدون احساس مزاحمت به مدرسه رفت و آمد داشته باشند. معماری مدرسه و ترتیب فضاهای مختلف داخل ساختمان عامل مهمی در فراوانی مراجعهی اولیاء به مدرسه است. پیشنهاد می گردد به هنگام طراحی فضاهای آموزشی و در ترتیب دادن و تقسیم فضا برای فعالیتهای مختلف آموزشی و پرورشی مدرسه، فضاها و مکان های خاصی نیز برای پذیرش اولیاء در نظر گرفته شود تا اولیاء به هنگام مراجعه به مدرسه در محیطی که خصوصی بودن مراجعهی آنان را تضمین نماید، بتوانند با معلم، مشاور یا مدیر مدرسه صحبت کنند یا در ساعاتی از روز بتوانند با حضور در این مکان ها به انجام فعالیت های برنامهریزی شده در جهت تکمیل و تقویت آموزش و پرورش مدرسه بپردازند. 6- مسؤول رابطه با خانواده : از تجربیات مفید در زمینهی بهبود رابطه با اولیاءکه میتوان در ایران به خصوص در مدارس پر جمعیت و پر مسأله اجرا نمود. طرح میانجی یا واسطهی خانه و مدرسه است. میانجیگری، مجموعه فعالیتهایی است که به وسیلهی افرادی با نام میانجی یا مسؤول رابطه با خانواده انجام میگیرد. وظیفه میانجی که لازم است قبل از تصدی این پست آموزش جامعی دریافت کرده باشد، این است که از یک طرف با تنظیم فعالیتهای خاص اولیاء را به درک بهتر قوانین و انتظارات مدرسه و نظارت بیشتر تحصیل و رفتار فرزندانشان تشویق نماید و از طرف دیگر به معلمان در درک بهتر مسائل خانوادگی دانشآموزان و شناخت عمیقتر خصوصیات فرهنگی خانوادهها کمک کند. از وظایف دیگر میانجی که نقشی به مراتب وسیعتر از یک مشاور به عهده دارد، این است که با بررسی مشکلات خاص هر دانش آموز ضمن تماس با معلمان مختلف، با خانواده و در صورت لزوم با تماس و جلب حمایت سازمان های خارج از مدرسه (بنیادهای فرهنگی، مذهبی، درمانی، حقوقی و . . .) دانش آموزان را در رفع مشکلات مختلفی که مانع ادامهی تحصیل ثمر بخش و بهداشت و سلامت روانی آنان می گردد، یاری نماید. و من ا ... التوفیق



موضوع مطلب : دانستی معلم / تربیتی / آموزش و پرورش
صفحات سایت
RSS Feed