آموزش ابتدایی
تحول نو در رشد ابتدایی
صفحه نخست            پروفایل مدیر سایت            پست الکترونیک   
پنجشنبه ٢۸ آبان ۱۳٩٤ :: ۸:۳٠ ‎ب.ظ ::  نويسنده : مجید

اثر شاهنامه شاهکار جاویدان و پر ارج سخن پرداز بزرگ ملی فردوسی در زبان و ادبیات پارسی و روح و فکر ایرانی بحدی است که اگر کتابها درباره آن پرداخته شود باز حق سخن ادا نشده و مجال گفتن و نوشتن باقیست . نویسنده درینجا تنها بمختصری از آنچه میتوان گفت بس میکند و تفصیل مطالب را بتحقیق و مطالعه در خود شاهنامه حوالت میدهد .

الف – نخست درباره اثر شاهنامه در پاسداری و اصطلاحات فارسی آغاز سخن میکنم .

شاهنامه فردوسی یکی از پرمایه ترین و بی نیازترین گنجینه‌های زبان فارسی از نظر در برداشتن لغات و اصطلاحات ادبی زبان پارسی است و بی شک ازین جهت بزرگترین و نخستین کتابیست که پاسدار کلمات درست و زیبای زبان دری گردیده و آنها را با صحت و امانت بدست ما سپرده است .

فردوسی با نمایش دادن این لغات فصیح و دلنشین در شارستان شکوهمند اشعار شیرین خود واژه‌ها و اصطلاحات اصیل را شهر بند کرده و آنها را از بی سر و سمانی و دربدری و آفات تحریف و فراموشی و سر گشتگی نجات بخشیده است .

ابیات استوار فردوسی در طی سالیان دراز همچون قلعه‌های آهنین بنیادی لغات زیبای فارسی را بمانند مهرویان حصاری در چهار دیوار خود از صدمت دست اندازیها حراست و نگهداری کرده و با آب حیات شعر دری بر شادابی و ظرافت آنها روز بروز افزوده است .

گرچه دیگر شاعران همزمان فردوسی نیز هریک بسهم خود در مایه‌ور کردن گنجینه ادب فارسی از واژه‌های صحیح و زیبا کوشیده‌اند ولی خدمت فردوسی درین زمینه از دو جهت بر دیگران برتری دارد یکی از آن سبب که زنده کردن زبان فارسی و بکار بردن لغات آن در شعر یکی از مهمترین مقاصد فردوسی در خلق شاهنامه بوده است و دیگر آنکه این کتاب عظیم حماسی و داستانی چون مورد توجه و دلبستگی خاص همه ایرانیان و پارسی زبانان بوده است و خواص و عوام در همه دورانها بخواندن آن رغبت بسیار داشته‌اند طبعا” اکثر لغات بکار برده شده در ابیات شاهنامه معمول و متداول و در زبانها ساری و جاری گشته و گرد مهجوری بر سیمای برازنده آنها ننشسته است و پاره‌یی از آنها هم که در گفته‌ها و نوشته‌ها کمتر بکار رفته و بر سر زبانها نیفتاده باز هم در شعر فردوسی حیات جاودان یافته است علاوه بر این عده بیشماری لغات و ترکیبات در شاهنامه وجود دارد که در آثار دیگر شاعران دوره غزنوی و حتی دوره‌های بعد بندرت دیده میشود و فردوسی آنها را در ابیات خود با فصاحتی هرچه تمامتر بارها بکار برده است .

ترکیبات شیرین و کلمات دلنشین در شاهنامه بحدی فراوانست که پس از خواندن یک داستان ذهن آدمی از یک مشت لغات فخیم و دلپذیر فارسی انباشته میشود و پس از فراغت از خواندن آن گوئی هر یک از آن کلمات در پیش نظر جلوه‌گری و در ساخت اندیشه جست و خیز میکند .

اکنون درینجا برای نمونه چند بیتی از شاهنامه را که حاوی واژه‌های سره و اصطلاحات ادبی است مثال میآوریم .

برو (( تازیان )) تا به البرز کوه

                                                                        (( گزین کن )) یکی لشگر (( همگروه ))

درین بیت (( تازیان )) بمعنی ( در حال تاختن ) و (( گزین کن )) بمعنی (( انتخاب کن )) و ( همگروه ) بمعنی (( گروهی از دسته‌های واحد که همدست هم هستند )) آمده است .

جوانی (( بکردار )) تابنده ماه

                                                                        نشسته بر آن تخت در (( سایه گاه ))

که درین بیت ( بکردار ) یعنی بمانند و ( سایه گاه ) یعنی (( جائیکه سایه گسترده شده )) باشد آمده است .

بگویم ترا من نشان قباد

                                                                        که او را چگونه است رسم و (( نهاد ))

درین بیت (( نهاد)) را بمعنی ((وضع و ترتیب )) آورده است .

***

اگر شاه فرمان دهد بنده را

                                                                        که بگشایم از بند (( گوینده )) را

در بیت بالا ( گوینده ) را کنایه از معنی (( زبان )) آورده چنانکه در بیت زیر (( بیننده را )) کنایه از معنی چشم گرفته است .

به بینندگان آفریننده را

                                                                        نبینی مرنجان تو (( بیننده )) را

در بیت زیر کلمه (( بالا )) را بمعنی (( اسب )) آورده است و این شعر در مورد استناد (( فرهنگ اسدی )) قرار گرفته است .

ز کین تند گشت و برآمد ز جای

                                                                        (( ببالای )) جنگی در آورد پای

***

 چنین گفت با پهلوان زال زر

                                                                        چو آوند خواهی به تیغم نگر

در این بیت (( آوند )) بمعنی (( برهان )) آمده است و (( اسدی )) صاحب (( لغت فرس )) به این بیت استناد جسته است

 

***

نه از لشگر ما کسی کم شده است

                                                                        نه این کشور از خون (( لمالم )) شده است

در بیت بالا فردوسی (( لمللم )) را بمعنی (( مالامال )) آورده است و فرهنگ اسدی در معنی این واژه شعر مذکور را شاهد گرفته است .

 

***

یکی چامه گوی و یکی چنگ زن

                                                                        یکی پای کوبد شکن برشکن

درین بیت چامه بمعنی شعر آمده است .

یکی شادمانی بد اندر جهان

                                                                        (( خنیده )) میان کهان و مهان

کلمه (( خندیده )) در بیت بالا بمعنی معروف و مشهور است .

که دارد گه کینه (( پایاب )) او

                                                                        ندیده (( بروهای )) پرتاب او

در بیت مذکور (( پایاب )) بمعنی طاقت و توانائی و ( برو ) بمعنی (( ابرو )) آمده است .

نه سیم است با من نه زر و گهر

                                                                        نه خشت و نه آب و نه دیوارگر

ملاحظه میفرمائید در بیت بالا کلمه ( دیوارگر ) چه اندازه زیبا و دلنشین است که بمعنی بنا آورده است .

بگفتار گرسیوز بد نهان

                                                                        درفشی مکن خویش را در جهان

در بیت مذکور (( درفشی )) بمعنای (( مشهور و انگشت نما )) آمده است چنانکه ( علم شدن ) نیز امروز بجای (( معروف گشتن )) استعمال میشود .

سپاس از توای دادگر (( یک خدای))

                                                           جهاندار و بر نیکوئی رهنمای

درین بیت (( یک خدای )) بمعنی (( خدای یگانه )) آورده شده است .

مگوی آنچه هرگز نگفته است کس

                                                                        بمردی مکن (( باد را در قفس ))

در بیت یاد شده (( باد در قفس کردن )) کنایه (( از کار بیهوده کردن آمده )) واصطلاح اصیل زیبائی است .

بدو گفت شاه ای بد (( بد هنر ))

                                                            چرا کردی این بوم زیر و زبر ؟

در بیت بالا (( بدهنر )) را بمعنی (( کسیکه هنرش با سوء نیت همراه باشد )) و (( زبردستی خود را در هنرها بزیان دیگران بکار برد آورده است )) و ترکیب نغزیست .

که گر دو برادر نهد (( پشت پشت ))

                                                                        تنی کوه را خاک ماند بمشت

در بیت فوق ( پشت پشت ) بمعنی (( همداستانی و اتفاق )) است .

(( شدند انجمن )) لشکری بردرش

                                                                        درم داد پرخاشخر مادرش

در بیت مذکور فردوسی ( انجمن شدن ) را بمعنی جمع شدن و گرد آمدن و کلمه پرخاشخر را بمعنی ( مبارزه و جنگ طلب ) آورده است .

که او دید رنجی از آن گنج اوی

                                                                        نه (( همگوشه )) گنج بدرنج اوی

در بیت فوق ( همگوشه ) بمعنی معادل و همتراز آمده است .

سخن گفتن اکنون نیاید بکار

                                                                        گه جنگ و (( آویزش )) کارزار

( آویزش ) در بیت مذکور بمعنی (( سرشاخ شدن )) و مجادله آمده است .

نشانه نهادند بر آسپریس

                                                                        سیاوش نکرد ایچ با کس مکیس

در بیت بالا کلمه آسپریس را بمعنی میدان آورده است .

گزیدند پس موبدی (( تیز ویر ))

                                                                        سخنگوی و بینا دل و یادگیر

در بیت فوق (( تیز ویر )) بمعنی (( دارنده حافظه قوی و یاد دارند )) آورده شده است .

نباید که یابد تهیدست رنج

                                                                        که گنجور وامش ( بتوزد )) ز گنج

در بیت بالا (( توختن )) بمعنی ادای وام آمده است .

بگوید همانگه پشیمان شود

                                                                        بخوبی ز سر (( باز پیمان )) شود

در بیت یاد شده فردوسی ( باز پیمان شدن ) را بمعنی ( بر سر عهد آمدن ) آورده است چنانکه در ابیات دیگر (( باز جای شدن )) را بمعنی (( بجای خود باز رفتن )) بکار برده است .

سخن مشنو از مرد (( افسون منش ))

                                                                        که با جان روشن بود بد کنش

(( افسون منش )) در بیت بالا بمعنی (( نیرنگ باز )) آورده شده است .

چو من برگذشتم ز جیحون (( بر آب ))

                                                                        ز توران بچین رفت افراسیاب

در بیت مذکور ( بر آب ) بمعنی ( با شتاب و بی درنگ ) آمده است چنانکه ( برآب گفتن ) را (( برهان قاطع )) بمعنی (( حاضر جوابی و بی تأمل گفتن )) معنی کرده است .

جهان دید یکسر پر از کشتمند

                                                                        در و دشت پر گاو پر گوسفند

در بیت مذکور (( کشتمند )) را که کلمه بسیار دلنشینی است بمعنی مزرعه آورده است .

فرستادم اینک جهان بین خویش

                                                                        سوی شاه کسری بآئین خویش

در بیت بالا جهان بین بمعنی فرزند بکار رفته است .

نوشته نگردد بپرهیز باز

                                                                        نباید کشیدن سخنها دراز

در بیت یاد شده ( نوشته ) بیمعنی تقدیر و سرنوشت است .

همان شیر آهنگ بهرام کرد

                                                                        بغرید و چنگش به اندام کرد

در بیت فوق ( به اندام کردن ) بمعنای مرتب کردن و مهیا نمودن است .

ز جنگ ، آشتی بیگمان بهتر است

                                                                        نگه کن که گاوت بچرم اندرست

هنوز از بدی تا چه آید به پیش

                                                                        بچرم اندراست این زمان گاومیش

در ادبیات بالا ( گاو بچرم بودن ) بمعنای ( نا معلوم بودن سر انجام کار ) و ( نگران آینده بودن ) آورده شده است .

 

***

خنک آنکه باشد ورا چون تو پشت

                                                                        بود ایمن از روزگار درشت

در این شعر ( روزگار درشت ) بمعنی ( روزهای مصیبت بار ) آمده است و اصطلاح زیبا و فصیحی است .

 

***

چو برگشت و آمدش هنگام شوی

                                                                        چو پروین روی و چون قیر موی

( برگشت ) در بیت مذکور بمعنی ( بثمر رسید و بزرگ شد ) آورده شده است .

***

 

که ما را دل ابلیس بیراه کرد

                                                                        زهر نیکوئی دست کوتاه کرد

( بیراه کردن ) در بیت بالا بمعنای گمراه کردن است .

ابیات یاد شده نمونه مختصری بود از اشعار محتوی لغات و اصطلاحات و ترکیباتی که هزارها از قبیل آن الفاظ در شاهنامه بکار رفته و زبان فارسی را فخامت و زیبائی و غنا بخشیده است . و یکی از نتایج تتبع در شاهنامه و آشنائی کامل با سیاق سخن فردوسی آنست که برای ساختن ترکیبات جدید لغوی که منطبق با اسلوب صحیح زبان فارسی باشد ذهن صاحبنظران را پرورش میدهد و معیار دست بدست آنان میسپارد و برای اینگونه افراد لازمست که در شاهنامه بیش از هر کتاب دیگری کاوشگری و غور نمایند .

ب – شاهنامه از نظر دستور زبان فارسی –

شاهنامه فردوسی علاوه بر اینکه موارد بکار بردن لغات شیرین پارسی را نشان داده و آنها را در چهارچوب ابیات خود حفظ کرده است از نظر تدوین قواعد دستور زبان نیز یک منبع اصیل زاینده و یک مدرک بزرگ قابل استناد بشمار میرود و بلکه توان گفت از این حیث در واقع اساس و بنیاد قواعد دستوری محسوب میگردد . زیرا سخن گستران زبان دری پس از فردوسی سخن خود را از لحاظ ترکیبات دستوری و درستی یا نادرستی جمله‌ها و عبارات با معیار گفته‌های او آزموده و در دبستان سخنگوئی ازین آموزگار بزرگ سر مشق گرفته‌اند .

درین قسمت کتاب بسیار مفید و ارزنده‌یی بنام شاهنامه و دستور بوسیله دانشمند گرامی آقای دکتر محمود شفیعی تألیف و تنظیم شده است که ابیات شاهنامه را از نظر دستور زبان فارسی مورد تحقیق قرار داده است و جای آن دارد که پژوهندگان دقایق این مطلب برای استفاده آن به کتب جامع مراجعه فرمایند .

پ – تأثیر شاهنامه در شعر پارسی

شاهنامه بدون تردید یکی از مهمترین آثار منظوم حماسی در دنیاست و فردوسی یکی از بزرگترین شاعران حماسه‌سرای عالم بشمار میرود .

ترجمه شاهنامه (( ژول مل )) فرانسوی و (( فردریک روکرت )) و (( فن شاک )) آلمانی و (( ژوزف شامپیون )) انگلیسی و غیره تحقیقات (( نولد که و اته و کریمسکی و سوکولوسکی )) خاورشناسان و دانشمندان آلمان و شوروی و دیگران از جمله شواهد این حقیقت محض است که شاهنامه شاهکاریست جاودانی و جهانی که برای بشریت در عالی ترین سطح افتخار قرار دارد .

 
 

ابیات شاهنامه از همه مزایای شعر خوب برخوردار است شیوائی و رسائی و فخامت آهنگ و زیبائی واژه‌ها و بلندی معانی از ویژگیهای شعر شاهنامه است فردوسی با اینکه در کار تصنبف شاهنامه پای بند (( بحر متقارب )) بوده در نظم کردن همه مطالبی که برای سرودن شاهنامه پیش نظر داشته است توانائی حیرت انگیز نشان داده و به بهترین شیوه‌یی از عهد اینکار بزرگ برآمده است .

این گوینده توانا در همه گونه شعر از بزمی و رزمی ، توصیفی و اخلاقی ، مفاخر و خودستائی زهدی و حکمی و رثائی در شاهنامه داد سخن داده و حق لفظ و معنی را ادا کرده است .

از جمله ویژگیهای اشعار شاهنامه روانی و رسائی آنهاست بقسمی که بیشتر ابیات در هزار و اند سال پیش طوری فصیح و بلیغ و آشنا بذهن سروده شده است که اگر فردوسی درین زمان هم زنده شود و بخواهد بسراید ازین بهتر نتواند سرود . ملاحظه فرمائید آنجا که رستم به اسفندیار با خشمگینی پاسخ می‌دهد چه مایه از شیوائی در سخن فردوسی نهفته است .

   
 
 

چه نازی بدین تاج گشتاسبی ؟

                                                                        بدین پاره و تخت و لهراسپی ؟

که گوید برو دست رستم ببند ؟

                                                                        نبندد مرا دست چرخ بلند

مرا خواری از پوزش و خواهش است

                                                                        وزین نرم گفتن مرا کاهش است

من از کودکی تا شدستم کهن

                                                                        بدین گونه از کس نبردم سخن

یکی دیگر از امتیازات اشعار شاهنامه آنست که فردوسی آنچه بشعر آورده با اعتقاد آورده است و بدیهیست شعر شاعر وقتی استوار و دلنشین میگردد که از سر اخلاص و اعتقاد گفته شده باشند و چون فردوسی در نظم شاهنامه با علاقه خاص سخن گفته و بدانچه گفته است معتقد بوده شعرش در نهایت گیرتئی و در حد والای انسجام است .

روح شعر و جاذبه ادب در لابلای ابیات شاهنامه جابجای نمودار است . هرکس با علاقه و حوصله کافی بخواندن شاهنامه روی آورد در حدود فهم و درک خود با تلقینات عالی و آموزندگیهای ارزشمند و بزرگواریها و رادمردیها و آزادگیها روبرو میشود و روح تشنه او از زلال معرفت و بینش والامنشی سیراب میگردد .

شعر فردوسی جامع بین لفظ و معنی است و مندرجات شاهنامه نمایشگر جامعی از ادب درس و ادب نفس است و فراوانی ترکیبات نغز و واژه‌های اصیل و اصطلاحات دلپذیر و مطالب حکمت آمیز و صحنه آرائیهای پهلوانی درین کتاب گرانقدر آنرا بصورت یک دریای خروشانی از تجلیات شعر و حکمت و هنر درآورده است باین جهت است که همواره شاهنامه برای غواصان دانش طلب و هنر جو بمنزله دریائی گهر خیز بشمار میرفته و شاعران و نویسندگان پارسی زبان پرورش ذوق و طبع خود و احاطه بر اسالیب سخن بدان روی آورده و قریحة خویش را از آنجا مایه و نیرو بخشیده‌اند .

بنابراین شایسته است که بگوئیم شاهنامه نه تنها بزرگترین گنجینه شعر و ادب فارسی است بلکه در عین حال حق بزرگی در گرانبار انبار کردن گنجینه‌های دیگر شعر ما دارد . و انگاره های مختلف را در فنون سخنوری بدست گویندگان داده است .

بهمین جهت عده‌یی از بزرگترین شاعران پارسی گورزبان بستایش فردوسی گشوده و حق بزرگی را که او بگردن شعر پارسی دارد ستوده‌اند .

از آنجمله نظامی می‌گوید :

سخنگوی پیشینه دانای طوس

                                                                        که آراست روی سخن چون عروس

شیخ سعدی در بوستان فرماید :

                                                                        چه خوش گفت فردوسی پاکزاد

که رحمت برآن تربت پاک باد

                                                                        این رباعی را نیز ظهیر فاریابی گفته است .

این تازه و محکم ز تو بنیاد سخن

                                                                        هرگز نکند چون تو کسی یاد سخن

فردوس مقام بادت ای فردوسی

                                                                        انصاف که نیک داده‌یی داد سخن

فردوسی آنچنان شاعر توانائیست که باقتضای موقع و مقام . لگام اندیشه و عواطف خواننده را بدست میگیرد و او را بدلخواه خود ازینسو بدانسو میکشاند گاه عرق ملت دوستی و غرور ملی و نژادی را برمی‌انگیزد و گاه آدمیزاد را در سوگ قهرمانی فقید اندوهمند و عبرت آموز میگرداند یکجا او را اندرزهای اخلاقی میدهد و بتدبیر منزل و سیاست مدرن آشنا میسازد و یکجا ویرا بمعر که آرائیهای دلاوران دلبسته میکند و با خود بمیدانهای جنگ میبرد همانگونه که پهنه کارزار را آئین ، سامان میدهد خلوتگاه عشق و شیفتگی را ساز نوشخواری میبخشد که هرگز در هیچ مورد از زبردستی و استادی باز نمیماند.

ملاحظه فرمائید جائیکه بردباری و سکون لازمست چه میگوید ؟

سر مردمی بردباری بود

                                                                        چو تیزی کنی تن بخواری بود

کم آزاری و بردباری گزین

                                                                        که اینست آئین و فرهنگ و دین

و ببینید آنجا که دلیری و پرخاشگری در خور است چه میفرماید ؟

چه خوش گفت مرجفت را نره شیر

                                                                        که فرزند ما گر نباشد دلیر

ببریم ازو مهر و پیوند ، پاک

                                                                        پدرش آب دریا و مادرش خاک

با این وصف بهتر است بگوئیم برجسته ترین قسمت شاهنامه از جهت شعری و هنری (( قسمتهای در اماتیک )) یعنی داستانهای پهلوانی و صحنه سازیهای جنگی است که درین هنرنمائی فردوسی پایه سخن را به آسمان برده است و کسی را یارای برابری و همسری با او نبوده و نیست .

یکی از مهمترین هنرهای شعری آنست که شاعر مدرکات ذهن و تخیلات خود را طوری وصف کند که نقش آنها عینا” بخاطر خواننده یا شنونده منتقل گردد . و مورد وصف در ذهن دیگران بخوبی نمایش داده شود و فردوسی در شاهنامه آنجا که صحنه هایی از منظره میدان جنگ و گلاویز شدن قهرمانان با هم یا صحنه هایی دیگر را وصف میکند بگونه یی استادانه از عهده توصیف برمیآید که گویی آدمی را در حال مشاهده آن منظره قرار میدهد . از مجموع این عرایض چنین نتیجه گرفته میشود که شاهنامه بزرگترین اثر منظوم فارسی است فردوسی حق بزرگی برگردن فرهنگ و ادب زبان دری دارد و بی شک ملت ایران وامدار حقگزاری نسبت باوست .

ج – تأثیر شاهنامه در روح و فکر ایرانی از نظر ملت دوستی ( ناسیونالیسم )

(( شعوبیه )) فرقه یی از ایرانیان وطن پرست بودند که بار سیادت اعراب بردوش آمال و مقاصد میهن پرستانه آنان بشدت گرانی مینمود و برای مقابله با تسلط ستمگرانه و برتری جوئیهای آنان بذکر مفاخر قومی و وصف تمدن باستانی ایران میپرداختند و برای بر انداختن نفوذ آنان زمینه چینی‌های گوناگون میکردند که از آن جمله هواداری از مذهب تشیع بود .

(( اسمعیل بن یسار )) و (( بشاربن برد )) و (( عبدالله بن مقفع )) از جمله شاعران و نویسندگان بوده‌اند که بزبان عربی در این مورد سخنها گفته و سالها قبل از فردوسی فکر و عقیده (( شعوبی )) داشته‌اند .

چنانکه از مطالعه شاهنامه برمیآید فردوسی نیز یکتن ایرانی میهن دوست و ملیت پرست بشمار میرود که بر طبق آئین شعوبیان سخت مخالف چیرگی تازیان و معتقد به برتری نژاد ایرانی بر گرگ و تازی بود . و بر بنیاد این عقیده نظم شاهنامه را پی ریزی نموده است . فردوسی با دلبستگی و تعصبی که نسبت به اصالت نژاد ایرانی و گذشته افتخار  آمیز ایران و سرگذشت قهرمانی نیاکان خود داشته و از پیروی و بیدادگری تازیان رنجیده خاطر بوده خواسته است با تصنیف شاهنامه خاطرات سربلندی و برتر منشی و فر و جاه ایرانیان قدیم و یاد پیروزمندیهای آنان را بر ملتهای دیگر زنده کند و در ضمن بهموطنان خود نیز که بر اثر شکست خوردگی در برابر عربها دچار ضعف روانی و انحطاط شده بودند درس خودشناسی و تفوق طلبی و گردنفرازی دهد . فردوسی چون سرنوشت سوکناک بسیاری  از شعوبیان را که با گردآوری سپاه بر ضد سلطه تازیان قیام کرده و یکی پس از دیگری مغلوب و کشته شده بودند دیده بود بر آن شد که طرحی نو در اندازد و با شیوه دیگر و روش بهتر نفوذ بیگانگان را از ایران براندازد . او مصمم گردید که در ستیزه جوئی بر ضد اجانب دست بکاری زندکه هیچ نیروئی قادر به خنثی کردن اثر آن نباشد و برای همیشه وحدت و یکپارچگی و همگروهی ایرانیان را بعنوان یک ملت اصیل و پیشینه دار پاسداری کند . باین جهت با چنین هدف مقدسی بنظم کردن شاهنامه منثور و داستانهای پهلوانی دیگر که از زبان پهلوی بعربی برگردانیده شده بود پرداخت و با وجود علاقه‌یی که به نقل صحیح و سرگذشتها بصورت شعر داشت عواطف و خواستهای وطن پرستانه خود را بگونه‌یی دلنشین و تکان دهنده در دل ابیات شاهنامه گنجانیده . فردوسی در خلال اشعار شاهنامه دلبستگیهای قومی و برتری جوئیهای ملی را بوضع شایسته‌یی دور از تعصبات نابخردانه بهموطنان خود القا کرده وسعی نموده که بزرگواریهای نیاکان را در نشیب و فرازهای تاریخی بوضعی عبرت آمیز گزارش کند و راز جاویدماندن یک ملت و بهروزی یک قوم را نظما” بنگارش آورد .

خوشبختانه مقصودی که فردوسی از آفرینش چنین منظومه پهلوانی داشت در طول تاریخ هزار و اندساله پس از ولادتش حاصل گردید و تا حدود زیادی سیمای تحقق گرفت . زیرا در حدود یکصد سال پس از مرگ فردوسی شهرت و محبوبیت شاهنامه در هر گوشه از ایران و قلمرو زبان فارسی آغاز گردید و روزبروز بر استقبال مردم از خاص و عام نسبت به این حماسه ملی افزوده شد تا آنجا که نه تنها در مجامع عادی به خواندن شاهنامه میپرداختند بلکه در جنگها نیز برای تهییج سپاهیان از ابیات مهیج آن بهره‌برداری میکردند روایت تاریخی مربوط بجنگ طغرل سوم پادشاه سلجوقی با قتلغ اینانج در سال 590 هجری و شهنامه خواندن طغرل در میدان جنگ مشهور و گواه صادق این مدعاست .

اثر شاهنامه در یکپارچه کردن تیره‌های مختلف ایرانی و تشکیل حکومت و تدارک استقلال نام ایرانیان با تأسیس (( دولت سلجوقی )) نمودار گردید و گرچه سلجوقیان نیز خود ترک نژاد بودند ولی در حقیقت ترکان ایرانی شده بشمار میرفتند و به آداب و سنن ایرانی خو گرفته و مأنوس گردیده و علاوه بر آن بنام زمامداران ایران و با دستیاری و صوابدید وزیران و امیران ایرانی بر قلمرو وسیعی از حلب تا کاشمر حکومت میکردند .

باری قدرت روز افزون دولت سلجوقی و پیروزی آن دولت در جنگها که غلبه بر قیصر روم یکی از آن پیروزیها بود موجب بر افتادن نفوذ خلفای عباسی در ایران بعهد سلجوقیان و خوارزمشاهیان گردید و چربیدن نیروی حکومت ایران برمرکز خلافت دسیسه انگیزیهای (( الناصرذ الدین اله )) خلیفه عباسی را بر ضد دولت خوارزمشاهی بر انگیخت و این خلیفه سبک مغز بی ایمان علم رغم خوارزمشاه با فرستادن سفیرانی بدربار چنگیز خان او را بدست اندازی برشهرهای ایران تحریک کرد .

در دورانهای بعد نیز بدون تردید شاهنامه فردوسی همواره پرورش دهنده احساسات وطنخواهانه و الهام بخش وحدت ملی در بین مردم ایران بوده و دلهای پراکنده افراد طوایف مختلف را بهم پیوند انس بخشیده است بهمین جهت در حدوث وقایع شوم و خانمان براندازی از قبیل حملات مغول و تاتار قدرت مقاومت و پایداری ایرانیان را در برابر مصائب عظیم و مستحیل کردن اقوام پیروزمند را در ملت خود و تحمیل فرهنگ و هنر و آداب ملی را بر آنان باید مرهون تأثیر شاهنامه در فکر و روح ایرانی دانست و این راز تاریخی را در لابلای ابیات فردوسی کشف نمود .

ابیات زیر و همانند این اشعار که در شاهنامه فراوانست و فریاد ایرانیان را بگوش رستم پهلوان ملی میرساند و پاسخ او را بگوش ایرانیان در هر عصر فکر و روح ایرانی را زیر تأثیر عواطف میهنی قرار داده و آنان را در روزهای سخت بحفظ مرز و بوم خود از چنگ بیگانگان برانگیخته است .

دو بهره سوی زابلستان شدند

                                                                        بخواهش بر پور دستان شدند

بگفتند هر کس که شورید بخت

                                                                        به پیش اندر آمد کنون کار سخت

درغست ایران که ویران شود

                                                                        کنام پلنگان و شیران شود

همه جای جنگی سواران بدی

                                                                        نشستنگه شهریاران بدی

کنون ، جای سختی و جای بلاست

                                                                        نشستنگه تیز چنگ اژدهاست

کنون چاره‌یی باید انداختن

                                                                        دل خویش از رنج پرداختن

کسی کز پلنگان بخوردست شیر

                                                                        ازین رنج ، مارا بود دستگیر

 چنین داد پاسخ که من با سپاه

                                                                        میان بسته‌ام جنگ را کینه خواه

چو یابم ز کاوس کی آگهی

                                                                        کنم شهر ایران ز ترکان تهی

د – تأثیر شاهنامه در نقاشان ایران

یکی از مظاهر برجسته هنری در ایران نقاشی است که بدو قسمت متمایز تقسیم میشود .

1 – نقاشی بسبک مینیاتور یا چینی سازی

2 – نقاشی بسبک ایرانی سازی

دوران  رواج و ترقی نقاشی مینیاتور از اواخر دوره ایلخانی تا اواخر صفوی است و زمان رونق نقاشی بسبک ایرانی از اواخر دوران صفوی تا عصر حاضر است . در هریک ازین دو سبک قسمت عمده یی از آثار نقاشی که از زیر قلم استادان زبر دست بیرون آمده از اشعار فردوسی الهام پذیرفته و مربوط بوقایع شاهنامه است .

شاهنامه بهترین کتابی بوده است که صحنه های قهرمانی آن نقاشان بزرگ ایرانی را بهنر نمائی برانگیخته و بخاطر رواج و مقبولیت خاصی که داشته صورتگران را برای ترویج مداد سحر انگیز خود مدد میکرده است .

در طی ششصد سال تکامل و رواج نقاشی صدها کتاب شاهنامه بوسیله استادان چهره نگار و مینیاتوریست های بزرگ نقاشی شده است و بعنوان نفیس ترین ارمغان بقدرتمندان زمان اهدا گردیده و بسیاری از آنها امروز زینت بخش موزه های بزرگ عالم شده و نماینده ذوق و هنر ایرانی است .

باری سهم عمده ترقی مینیاتور و نقاشی در ایران مدیون شاهنامه است که عامل بزرگی در ترویج این هنر ملی بشمار می رود .

ه – تأثیر شاهنامه در خطاطان و مذهبان ایران

از آنگاه که هنر کتابسازی در ایران معمول و متداول گردیده است هنر خط و همچنین تذهیب که از شقوق نقاشی است شروع به پیشرفت کرده و بموازات ترویج این هنر تکامل بافته است بدیهی است مهمترین و رائجترین کتابی که برای این منظور انتخاب شده است شاهنامه بوده و خطاطان بزرگ و مذهبان مشهور تحت تأثیر و جاذبه شاهنامه صدها جلد ازین کتاب را بخط خوش نوسته و ببهترین طرزی تذهیب کرده‌اند .

و – تأثیر شاهنامه در عیاران و ورزشکاران ایران

عیاران و جوانمردان ایران که در عین حال ورزشکار نیز بوده‌اند در روزگاران پیش روحا” و اخلاقا” زیر نفوذ اشعار شاهنامه قرار داشته و سعی میکرده‌اند از قهرمانان این کتاب پیروی کنند . بهمین جهت در مراسم مخصوص آنان شاهنامه خوانی رائج بوده و با اشعار فردوسی حس دلاوری و سلحشوری را در خود پرورش میداده‌اند . پیش کسوتان عیاری و ورزشکاران زورمند ایران پیوسته ( رستم ) را که در شاهنامه نمونه بارز یک پهلوان جوانمرد ایرانی معرفی شده بعنوان ( سر کرده بزرگ عیاری و پهلوانی ) در پیش نظر داشته و اوصاف او را سر مشق رفتار خود قرار میداده‌اند . خواندن شاهنامه در قهوه‌خانه ها بوسیله نقالان و ضرب گیران که هنوز هم متداول است روشنگر این موضوع میباشد . 

ز – تأثیر شاهنامه از لحاظ تربیت و اخلاق

چنانکه قبل ازین باستحضار رسید تأثیر شاهنامه در روح و فکر ایرانی قبل از هرچیز از لحاظ وطن دوستی و سلحشوریست بنحویکه هیچ ایرانی پاکیزه سرشتی با خواندن ابیاتی از شاهنامه نمیتوانند از احساسات و تأثرات وطن پرستانه برکنار ماند و بسلحشوری و دلاوری گرایش نکند . مثلا” کیست که ابیات زیر را که در توصیف جنگ رستم و اشکبوس بخواند و حس شجاعت و سلحشوری در او بیدار نشود .

کمان را بمالید رستم بچنگ

                                                                        بغرید مانند غران پلنگ

پس آنگه به بند کمان برد چنگ

                                                                        گزین کرد یک چوبه تیر خدنگ

خدنگی برآورد پیکان چو آب

                                                                        نهاده برو چار پر عقاب

بمالید چاچی کمان را بدست

                                                                        بچرم گوزن اندر آورد شست

ستون کرد چپ را و خم کرد راست

                                                                        خروش از خم چرخ چاچی بخواست

چو سوفارش آمد به پهنای گوش

                                                                        ز چرم گوزنان برآمد خروش

چو پیکان ببوسید انگشت اوی

                                                                        گذر کرد از مهره پشت او

چو زد تیر بر سینه اشکبوس

                                                                        سپهر آن زمان دست او دادبوس

ولی ناگفته نماند که بعد از جنبه‌های ملی و وطنی شاهنامه از نظر تربیتی و اخلاقی و علم معاشرت و زندگی حاوی نصایح و اندرزهای بسیار گرانبهائی است که در خلال داستانها و سرگذشتها در هر صفحه بچشم میخورد و افکار حکیمانه حکیم بزرگوار فردوسی طوسی را بخواننده تحویل میدهد . این قسمت از ابیات شاهنامه عالیترین تعلیمات اخلاقی و حکمت آمیز را دربر دارد و راه و رسم زندگی فردی و اجتماعی و دستور مملکت داری و آئین نوعپروری و بشر دوستی را به نیکوترین وجهی به انسان میآموزد . در هفت بزم انوشیروان نکته‌های حکمت آمیز و اقوالی که از گفته بوذر جمهر و موبدان برشته نظم کشیده شده بمانند گوهر های تابناکی بر تارک معنویت و اخلاق پسندیده میدرخشد و مجموعه این اشعار با آنچه در پایان هر داستان بعنوان عبرت از گردش ایام و بیوفائی روزگار نتیجه گیری میشود خود میتواند یک کتاب جامع اخلاقی را بوجود آورد . گفته‌های حکیمانه و اندرزهای اخلاقی مندرج در شاهنامه در طی قرون و اعصار زبانزد مردم ایران بوده و در روح و فکر ایرانی اثر عمیق گذاشته است و برخی از ابیات بقدری رائج و مشهور شده است که در ردیف ( امثال سائره ) قرار گرفته و هرگز تأثیر تربیتی این ابیات را در جامعه ایرانی نادیده نتوان گرفت .

در اینجا برای مثال ازین نوع اشعار شاهنامه چند بیتی میآوریم .

در علم زندگی فرماید .

مجوی از دل هر کسی راستی

                                                                        که از جستجوی آیدت کاستی

سخن هیچ مسرای با راز دار

                                                                        که او را بود نیز انباز و یار

در علم مملکت داری گوید .

مبادا که بیداد آید ز شاه

                                                                        که گردد زمانه سراسر تباه

شود در جهان چشمه آب خشک

                                                                        نیارد بنافه درون بوی مشک

در تحصیل علم فرماید .

                                                                        میاسای از آموختن یکزمان

ز دانش میفکن دل اندر گمان

                                                                        چو گوئی که کام خرد توختم

سخن هرچه بایستم آموختم

                                                                        یکی نغز بازی کند روزگار

که بنشاندت پیش آموزگار

                                                                        در مکافات و تنبیه فرماید .

مکافات بد را بد آمد پدید

                                                                        بباید ز بد دامن اندر کشید

بباید بدان را مکافات کرد

                                                                        نباید غم ناجوانمرد خورد

دیگر از مهمترین نکات برجسته و چشمگیر شاهنامه موضوع یکتاپرستی و خداشناسی است که جابجا توجه آدمی را بخود جلب و مبانی اعتقاد او را به توحید تقویت میکند . فردوسی در همه جای شاهنامه توکل و عقیده استوار خود را نسبت بذات پاک پروردگار نشان میدهد و خواننده را در هر مورد متوجه نیروی لا یزال کردگار مینماید .

چنانچه فرموده است .

برآن آفرین کوجهان آفرید

                                                                        زمین و زمان و مکان آفرید

سپهر و زمین و زمان آن اوست

                                                                        کم و بیش گیتی بفرمان اوست

جز او را مخوان کردگار جهان

                                                                        شناسنده آشکار و نهان

ز خاشاک ناچیز تا عرش راست

                                                                        سراسر بهستی او بر گواست



موضوع مطلب : دانستی معلم / سخن بزرگان
صفحات سایت
RSS Feed